CHRONOTOPE

KHÔNG-THỜI GIAN

(CHRONOTOPE – gốc từ tiếng Hy Lạp)

N.D. Tamarchenko

Một thuật ngữ được M.M. Bakhtin đưa vào thi pháp học để chỉ mối quan hệ tương lien và tương thuộc (nhân tố thời gian giữ vai trò chủ đạo) giữa các hình tượng không gian, hình tượng thời gian và đặc điểm thế giới của các nhân vật trong tác phẩm văn học. G.E. Lessing (Bakhtin đã trích dẫn Laocoon của ông) là tác giả của quan niệm cho rằng đặc trưng của đối tượng mô tả bằng nghệ thuật ngôn từ (hành động diễn ra trong thời gian) gắn chặt với trình tự thời gian của bản thân phát ngôn. Nhưng theo Bakhtin, thế giới các nhân vật có cả đặc điểm thời gian, lẫn đặc điểm không gian, chẳng những thế, trong “KHÔNG-THỜI GIAN của văn học nghệ thuật”, các dấu hiệu không gian và thời gian hợp nhất thành một chỉnh thể ý nghĩa cụ thể. Ở đây, “thời gian được cô đặc, nén chặt, trở thành thực thể nghệ thuật nhìn thấy được, còn không gian thì được tăng cường, bị hút vào dòng vận động của thời gian, của truyện kể, của câu chuyện”. Tiểu thuyết lịch sử là ví dụ điển hình: rõ ràng ở đây, một mặt, “các dấu hiệu thời gian được bộc lộ ra trong không gian”, vì quang cảnh nhà cửa và đường phố, trang phục và lễ nghi… tự chúng nói lên một thời đại lịch sử cụ thể, mặt khác, những chi tiết như thế sở dĩ có ý nghĩa lịch sử chính là do chúng được nhìn nhận từ điểm nhìn của thời đại khác, tức là “dùng thời gian để nhận thức và đo đạc không gian”. Hệ thống giá trị tồn tại trong nhãn quan của nhân vật là cơ sở xuất hiện “sự giao cắt giữa các trật tự và dấu hiệu” theo kiểu như vậy.

KHÔNG-THỜI GIAN văn học thay đổi tùy theo các thể loại. Đặc điểm riêng của ngôn từ mô tả trong văn trữ tình là sự nối liền hình tượng không-thời gian và bình diện giá trị. Ngược lại, trong văn xuôi và kịch, các hình tượng KHÔNG-THỜI GIAN được kết hợp với nhiều “hệ tính” khác nhau do có sự khác biệt ở điểm nhìn và nhãn quan của các nhân vật, cũng như “ngôn ngữ” của chúng. Cũng còn một khía cạnh khác, truyền thống của các hình tượng KHÔNG-THỜI GIAN được văn học kế thừa từ folklore và huyền thoại.

          Vấn đề KHÔNG-THỜI GIAN trở thành một trong những điểm nổi bật của nghiên cứu văn học thế kỉ XIX vì những thay đổi trên bức tranh khoa học chung của thế giới diễn ra ở nửa đầu thế kỉ (những quan niệm mới về vũ trụ, về thế giới vi mô, nhất là sự ra đời của lí thuyết tương đối và nguyên tắc bổ trợ…), cũng như sự dịch chuyển trung tâm chú ý của các khoa học về nghệ thuật từ tiến trình lịch sử sang hiện tượng tác phẩm. Giữa bối cảnh ấy, hệ thống tư tưởng được hình thành vào những năm 1920-1930 của Bakhtin không chỉ nói lên sự can dự của ông vào những thay đổi của khoa học (có thể tìm thấy trong các công trình của ông những quan điểm nói trên, cũng như các trích dẫn từ bài giảng của A.A. Ukhtomski về chronotope trong lĩnh vực sinh học vào năm 1925), mà còn thể hiện sự gắn bó giữa những tư tưởng ấy với tư tưởng triết học-tôn giáo của thời đại (ví dụ, việc phân tích kinh nghiệm thời gian khi đối lập thế giới con người với phạm vi của cái ĐƯƠNG NHIÊN trong cuộc tranh luận giữa E.N. Trubeski và Vl. Soloviev). Ta hiểu vì sao, trong triết luận của ông, thấy nổi lên mấy nội dung : thứ nhất, sự gắn bó khởi thủy, hữu cơ của phạm trù KHÔNG-HỜI GIAN với mối quan hệ tương liên giữa tác giả-người sáng tạo và nhân vật, cùng với khái niệm điểm nhìn (lí thuyết tầm nhìn và môi trường”); thứ hai, sự xác định bản chất giá trị của các hình tượng không-thời gian trong nghệ thuật ; thứ ba, việc phân tích thế giới nhân vật trong quan hệ tương giao giữa các bình diện không gian và thời gian của nó (ví như cách tiếp cận của P.A. Florenski và A.M. Pjatigorski), chứ không phải trong sự tách biệt giữa chúng (như trong các công trình nghiên cứu về những đề tài tương tự của D.S. Likhachev, Iu.M. lotman, V.N. Toporov). Nhờ đó, các hình thức thời gian và không gian nghệ thuật bao giờ cũng được M.M. Bakhtin nghiên cứu trong quan hệ chặt chẽ với vấn đề thể loại, nhất là trong quan hệ với đặc trưng của tiểu thuyết.

 Người dịch: Lã Nguyên

Nguồn: Поэтика//Словарь актуальных терминов и понятий.- Изд. Кулагиной, Intrada.- 2008. Cтр. 287-288.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: