KÍ ỨC THỂ LOẠI

N.D. Tamarchenko 

Theo M.M. Bakhtin, Kí ức thể loại là khả năng của cấu trúc thể loại tác phẩm văn học có thể bảo tồn trong bản thân (dưới dạng nén lại, tức là chỉ trong tương quan với nguồn cội và những điểm có tính bước ngoặt) con đường thể loại đã trải qua nhờ thường xuyên “đổi mới và hiện đại hóa cái cổ xưa”: “Thể loại bao giờ cũng vừa là nó, vừa không phải nó, bao giờ cũng đồng thời vừa là cũ, vừa là mới”, “Thể loại sống cuộc sống hiện tại, nhưng bao giờ cũng nhớ lại cái quá khứ và điểm khởi nguyên của mình”; do đó nó có khả năng tạo nên “sự thống nhất và mạch phát triển liên tục của văn học”.

Tư tưởng của M. Bakhtin, một mặt, có phần gần gũi với quan niệm của Y.M. Lotman về “kí ức văn hóa”. Quan niệm về “kí ức văn hóa” của Y.M. Lotman  đặc biệt chú trọng sự thay đổi trạng thái chung của văn hóa, sự sáng tạo ra ngữ cảnh mới khiến kí ức trở nên năng động trước một loạt văn bản và bỏ quên những văn bản khác đã mất tính cập nhật. Đồng thời ông nhấn mạnh mối liên hệ giữa Kí ức thể loại với “truyền thống bất biến”, tức là với qui tắc, luật lệ. Bảo tồn “cái quá khứ như cái cái đang được lưu lại”, “kí ức văn hóa … chống lại thời gian”. Với ý nghĩa như thế, sự tái nhận thức không phải là hành vi mâu thuẫn bên trong của sự đổi mới cái cổ xưa, mà là kết quả của nhiều xung đột đa dạng “giữa bản chất thể loại của các văn bản khống chế kí ức và các mã quyết định trạng thái hiện tại của văn hóa” (Y.M. Lotman – Tuyển tập. Bộ 3 tập. T.1, “Tallin”, 1992, tr. 200-202). Quan điểm này nhấn mạnh bình diện gián đoạn, các đứt gẫy trong sự phát triển của văn học. Mặt khác, tư tưởng Kí ức thể loại của M. Bakhtin gần gũi (cũng chỉ phần nào) với quan niệm của G.D. Gachev về hình thức như là “nội dung đã rắn lại” (ví như bi kịch là một “vấn đề đã rắn lại” nào đó), nội dung ấy không đòi hỏi bất kì một sự gián đoạn hay đứt gẫy nào của truyền thống. Ngược lại, trong trường hợp này, sẽ không có gì phải nghi ngờ về tính ổn định lâu đời của cấu trúc thể loại, lẫn sự bất biến trong ngữ nghĩa của nó (tất nhiên, điều này chỉ đúng với các thể loại cách luật); đồng thời, không rõ bằng cách nào để có được sự cách tân và sự cách tân diễn ra và như thế nào.

Từ quan điểm của Bakhtin, “không phải nhận thức mà là kí ức mới là năng lực và sức mạnh sáng tạo cơ bản của văn học cổ đại”: thế nên mới có “các hình thức rắn chắc dùng làm khuôn đúc kinh nghiệm nghệ thuật”, tức là các luật lệ. Trong tiểu thuyết phi cách luật, nơi “các lực lượng kiến tạo thể loại hoạt động nhỡn tiền”, còn cấu trúc được xác định bởi “kinh nghiệm, nhận thức và thực tiễn” (tương lai), kí ức về quá khứ không dẫn tới sự tái tạo các kiểu mẫu đã hoàn bị. Nó gắn với “sự lựa chọn có chủ ý một cách nghệ thuật” của tác giả, cũng như với tính không đồng nhất thể loại: tiểu thuyết có ba cội rễ lịch sử – anh hùng ca, từ chương và carnaval.  Sự đổi mới bao giờ cũng kết hợp với sự phục sinh cái cổ xưa (không phải phong cách hóa, mà là phục hồi), vì bao giờ cũng tồn tại những khả năng sáng tạo khác nhau và những xu hướng phát triển khác nhau bao giờ cũng tác động qua lại bên trong mỗi truyền thống thể loại. 

Người dịch: Lã Nguyên

Nguồn: Thi pháp học – Từ điển thuật ngữ và khái niệm thông dụng (Chủ biên N.D. Tamarchenko), Nxb. Kulagin Intrada, 2008, tr. 155 (Tiếng Nga)

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: