LA KHẮC HÒA VÀ KÍ HIỆU HỌC VĂN HỌC

Lê Như Bình

Do ham thích, rồi yêu cầu nghề nghiệp, tôi tiếp xúc nhiều với văn chương. Nhưng thú thật, đọc lí luận khó và ngại nhất. Cầm loại này, tôi thường lướt mục lục, xem nhanh, mở ít trang bất kì, nếu thấy sắc mặt cũ cũ, nước da quen quen, thì gác đấy, thật rỗi rãi mới đụng đến. Tất nhiên, thói lười, cũng có khi bỏ sót những viên ngọc.
Người ta muốn gặp ai, tìm đến thứ gì, thường vì ba thứ: lạ, lợi, lôi. Đọc sách lí luận chắc cũng vậy. “Lạ” là mới lạ. Hiếm ai không thích hóng hớt những chuyện lạ. Ta thường nghe đi nghe lại những bài hát cũ, giọng ca xưa vốn ưa tai. Nhưng cũng rất háo hức khi chúng được biểu diễn cách tân, hay bởi một giọng ca cô đào tươi trẻ. “Lợi” là lợi ích. Vô dụng nhất là văn lí luận như chiếu chỉ, người đọc bị nhốt trong cũi, kín những công thức, nguyên lí. Và cũng phí thời giờ nhất với loại “biết rồi khổ lắm nói mãi”. “Lợi” nghĩa là đọc làm cho cái óc mình sáng ra, ngộ ra. Cái đầu như được cởi trói, được kích thích suy nghĩ, tranh cãi, muốn nghĩ khác làm khác. Còn “lôi” là lôi cuốn. Khoái nhất là được đọc lí luận như kiểu tay Hoàng thưởng thức Tam Quốc trong Đôi mắt Nam Cao. Tay cầm sách, mắt dán từng dòng, mặt hau háu, mồm thì xuýt xoa “tài thật, tài thật”. Được một đã là quý, đọc cuốn sách mà được cả ba (lạ, lợi, lôi) thì không khác gì chiều tối đi làm về, được cô bạn thân kéo đi ăn nhà hàng. Thú lắm!
Chính vì vậy, tôi đặc biệt hứng thú khi lướt 407 trang sách của thầy La Khắc Hòa – Lã Nguyên, cuốn Phê bình kí hiệu học, đọc văn như là hành trình tái thiết ngôn ngữ*. Thầy rất quý trò. Cũng như nhiều bạn khác, hạnh phúc được học với thầy, có sách là thầy để dành, gọi đến nhà trân trọng kí tên rồi cho tặng. Có bữa thầy còn lúi húi băm chặt, thổi cơm đãi trò. Được ăn cơm nhà thầy, rất cảm động và vui. Nhưng, nói thật, đọc sách Phê bình kí hiệu học thì như được mời dự tiệc. Cảm giác cứ phê phê thế nào ấy.
Theo thói cũ, tôi lướt nhanh, những cái tên quen quen mà sao thấy không dứt ra được. Nguyên liệu thì không mới, nhưng hình hài hương sắc thì lạ lắm. Cứ tưởng đến “Thi pháp thơ Tố Hữu”, GS. Trần Đình Sử đã kết luận về “lá cờ đầu thi ca cách mạng Việt Nam”. Đọc siêu phẩm “Nguyễn Tuân, một phong cách độc đáo và tài hoa” của GS. Nguyễn Đăng Mạnh, thì như thấy còn ít chuyện để bàn về “ông vua tùy bút”. Rồi đọc Phong Lê, Hà Minh Đức,… cứ đinh ninh hình hài của văn học Việt Nam 1945-1975 đã trọn vẹn chân dung…
Hóa ra còn có văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có Tố Hữu, Nguyễn Tuân,… của GS. La Khắc Hòa**. Không phải là những chữ như: dân tộc, đại chúng, phục vụ kháng chiến,… nghe đến quen tai. Nền văn học này được GS định danh bằng những ngôn từ rất mới, như nền văn học độc thoại, chủ nghĩa hiện thực phân vai tượng đài,… Người có quyền nói là “chúng ta” – “người chiến thắng”, còn “chúng nó – kẻ thù” chỉ được phép nghe. Rồi trước đây, qua con mắt xã hội học, chỉ có thể thấy anh bộ đội, chị nông dân, công nhân là nhân vật chính. Giờ đây, khi dùng lăng kính kí hiệu học, GS đã chứng minh một cách hết sức thuyết phục: cha – lãnh tụ, mẹ – tổ quốc, chúng con- chiến sĩ đồng bào mới là nhân vật trung tâm của văn học 1945-1975.
Trường hợp Nguyễn Tuân cũng như vậy, có những diễn ngôn dường như đã thành tiên đề: “độc đáo và tài hoa”, “Hạt nhân của phong cách nghệ thuật … có thể gói gọn trong một chữ “ngông”, “mới lạ”. (Nguyễn Đăng Mạnh) / “Người săn tìm cái đẹp” (Nguyễn Thành), / “Người đi tìm cái đẹp, cái thật” (Nguyễn Đình Thi). Từ ngữ nghe thì rất kêu, nhưng cứ mờ mờ ảo ảo thế nào ấy. Đến kí hiệu học La Khắc Hòa, xuất hiện một Nguyễn Tuân với gương mặt thật ấn tượng, rất sắc nét: nhà văn của hình dung từ / nhà văn của những kì nhân, kì thú, kì quan / quái nhân / quái thú. Nói thật, trước đây tôi đã từng rất chông chênh khi giảng giải cho học sinh cái “ngông”, cái “tài hoa” của Nguyễn Tuân. Chỉ biết nói leo, ăn theo cụ Mạnh. Bây giờ, ngắm Nguyễn Tuân, qua kí hiệu học La Khắc Hòa, thì rõ đến từng nếp nhăn, sợi râu, mầu mắt. Theo tôi, bài viết về Nguyễn Tuân là những trang cực hay trong cuốn sách.
Tố Hữu là tác giả quá quen thuộc đối với việc dạy và học văn học trong nhà trường. Nhưng, chắc chắn, mọi việc sẽ khó còn như cũ khi đã nghe chữ nghĩa khác từ GS. La Khắc Hòa: Thơ Tố Hữu – kho “kí ức thể loại” của văn học từ chương / Tố Hữu …chọn truyền thuyết làm chiến lược diễn ngôn cho văn học hiện thự xã hội chủ nghĩa (tr.189) / Thơ Tố Hữu đã kiến tạo ba bước tranh thế giới bằng ba loại ngôn từ thế giới quan: ngôn ngữ nhà binh, ngôn ngữ dòng tộc, ngôn ngữ hội hè (tr.199) / Bốn mô thức tu từ: Thệ, hịch, ca thi, đại cáo (tr.210). Chưa từng có cách diễn giải như thế này, và điều thú vị là lại được minh chứng thật thuyết phục, rất khó bác bỏ. Mà khó trước hết là với các chuyên gia cầm bút viết sách giáo khoa, sau là các thầy cầm phấn trên bục giảng. Nhưng với người đọc thì như một thực khách được ngự ẩm món đặc sản, mùi vị hấp dẫn, lôi cuốn đến lạ kì.
Như có lẽ, điều làm cho độc giả tò mò hơn cả là chuyện kí hiệu học – một khuynh hướng nghiên cứu phê bình văn học, văn hóa nói chung, có thâm niên gần thế kỉ của mấy anh Tây. Tôi có cái may mắn là hay được hầu chuyện thầy Hòa. Rất hay nghe thầy nói về kí hiệu học. Năm trước, được thầy cho cuốn “Kí hiệu học văn hóa” của Y.M. Lotman, do thầy dịch là chính. Nhưng thú thật, biết là lợi, bổ đấy, cố đọc hai ba lần, 592 trang sách, mà như bò nhai rơm, khó tiêu quá. Nhưng đến khi đọc Phê bình kí hiệu học, đọc văn như là… mới có được cảm giác dễ vô, nhìn thấy ánh sáng. Nhà xuất bản Phụ nữ rất đúng khi gọi đây là sách “khai tâm”. Không phải giới nghiên cứu, nhà trường nước ta không biết, không dạy về kí hiệu học. Nhưng mới chỉ liếc bằng con mắt du lịch, qua đường. Còn chiếm lĩnh, biến thành công cụ để sài, thì chưa. Lần này, GS.La Khắc Hòa kì công giới thiệu lí thuyết, dốc sức thực hành, kiên trì thuyết phục khai tâm cho người đọc về phê bình kí hiệu học. Có thể nói Thay lời nói đầu là một kì công. Bao nhiêu chuyện vô cùng phức tạp của lí thuyết chứa trong mấy nghìn trang sách tiếng Tây, được gói gọn chỉ với gần sáu trang. Đủ để người đọc Việt, với ngoại ngữ khiêm tốn, ngại luận lí, đỡ nản. Còn lại, 400 trang chủ yếu là sản phẩm ứng dụng. Đến với GS. La Khắc Hòa, kí hiệu học không còn là những ý niệm bí truyền của những bộ óc cao siêu, mà đã được “vật thể hóa” có thể nhìn, soi, sờ mó được.
Tôi hình dung, trong Phê bình kí hiệu học…, GS. La Khắc Hòa đã chiếm lĩnh cái vũ trụ bao la cực kì phức tạp của kí hiệu học, bằng việc chinh phục bốn hành tinh quan trọng nhất – bốn khái niệm trụ cột: kí hiệu / ngôn ngữ nghệ thuật / văn bản nghệ thuật / tái thiết ngôn ngữ.
Người hoạt động văn chương nước ta, nhất là từ 1945 đến nay, ai mà không nhớ “thuyết bắt chước”, phản ánh luận, không thuộc lòng nguyên lí: “văn học phán ánh hiện thực”. Có anh còn đơn giản rằng viết văn cứ mô tả cho giống tiếng chim, tiếng gió, tiếng người,… y trang đời sống là xong. Thành nhà nghiên cứu văn học có vẻ cũng dễ, chỉ cần lôi “cái trong văn” ra, đặt cạnh “cái ngoài đời”. Nếu giống thì khuyên tròn, khác thì gạch chéo. Không cần biết “cái ngoài đời” của mình và nhà văn có tương đương không. Đụng đến văn, việc bất di bất dịch là tìm hoàn cảnh ra đời, tiểu sử tác giả.
Cho nên, người đọc rất ngạc nhiên, khi mổ xẻ đến chân tơ kẻ tóc tác phẩm của nhà văn, hay cả một thời kì văn học hàng nửa thế kỉ, mà sách của GS. La Khắc Hòa không có chương mục nào về “bối cảnh lịch sử xã hội”, hay “cuộc đời sự nghiệp”, chức tước của nhà văn. Với Phê bình kí hiệu học…. “văn bản nghệ thuật giống như cổ vật”, “ngôn ngữ của nó đã thành tử ngữ, thành mật ngữ”. Để “giải mật”, phải dựng lại, phục chế hệ thống từ vựng, các quy tắc ngữ pháp, giọng điệu,… đang bị vùi lấp trong các kí hiệu ngôn từ nghệ thuật của nó. GS. La Khắc Hòa, gọi đó là “hành trình tái thiết ngôn ngữ”. Chính vì vậy, không phí sức với những thứ bên ngoài, tác giả dốc công khảo sát các dấu vết ngay trong văn bản, nhận diện hệ thống kí hiệu ngôn ngữ để từ đó khôi phục lại, viết lại dạng ngôn ngữ nguyên sơ của “cổ vật” văn chương.
Có hai loại kí hiệu mà GS. La Khắc Hòa tập trung khảo sát là kí hiệu thị giác và kí hiệu thính giác. Ông nghiên cứu kí hiệu thị giác qua “màu sắc, đường nét”, rồi “bóng”, “hình”, “dáng”, “không gian”, “chất liệu”,… để chỉ ra “Nguyên tắc vẽ tranh, tạc tượng đài…trong văn học Việt Nam trước 1975”. Trên cơ sở đó, nền văn học đã được định danh “chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa” được “tái thiết” với cái tên rất mới: “chủ nghĩa hiện thực phân vai tượng đài”, “chủ nghĩa hiện thực thị giác”. Đúng là những chữ chưa ai từng nghe, nhưng thật đích đáng và thuyết phục.
GS. La Khắc Hòa đặc biệt chú ý đến kí hiệu thính giác. Không phải ngẫu nhiên cuốn sách của ông chia làm hai phần với hai cái tên liên quan đến chuyện “nghe”: Tiếng nói thời đại và Ngôn ngữ tác giả. Ông lắng “Lời người chiến thắng”, rồi nghe “Cuộc trò chuyện giữa “chúng ta” và “chúng nó…”, để nhận ra nguyên tắc giao tiếp trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa là “độc điệu, một bè chủ”. Các nhân vật “không thể trò chuyện”, “không thể chuyển thành cuộc đối thoại”, chỉ là “câu chuyện của một phía”, “một chiều” (vì vậy, nên chăng mục 3, tr. 28, có thể đổi thành: Lời độc thoại của “chúng ta”?). Từ đó, khi xếp chiếu, xác định “Vị thế của văn học trên sân chơi văn hóa trong tiến trình lịch sử”, tác giả cũng cơ bản dựa trên cơ sở những kí hiệu thính giác trong văn học: Lời nghệ thuật và tiếng nói quyền uy …. / Cuộc đối thoại giữa lời nghệ thuật và lời xã hội / Lời nghệ thuật và áp lực với những tiếng nói ngoài lời. Từ đó, ông cho thấy vị trí “đảo chiều” của văn học: từ “tiếng nói quyền uy” đến chỗ đang bị “những tiếng nói ngoài lời…đẩy ra khu vựng ngoại vi của sân chơi văn hóa”.
Bài viết Về văn học Việt Nam thời đổi mới 1975-1991, được đặt một cái tên liên quan đến những kí hiệu thị giác, thính giác khá rõ: Nhìn lại các bước đi. Lắng nghe những tiếng nói. Tôi cho rằng đây là một cách viết về lịch sử văn học rất mới, rất độc đáo. Ta đã quen đến mức nhàm chán loại lịch sử văn học chỉ biết lẽo đẽo bám theo dấu mốc vạch sẵn của các nhà lịch sử xã hội. Người đọc sẽ rất lạ lẫm khi nhìn thấy bước tranh một giai đoạn quan trọng của văn học Việt Nam, được nhìn nhận theo khuynh hưởng lịch sử-nghệ thuật. Không áp những sự kiện xã hội làm thước đo văn học, tiêu chí định giá sự đổi mới văn học của ông “suy cho cùng là đổi mới quan niệm: quan niệm về con người và đời sống, và quan niệm về bản thân văn học nghệ thuật” (tr.96). Theo hướng đó, ông không mất công tìm cái bên ngoài văn học, mà để mắt quan sát và đặc biệt để tai “lắng nghe tiếng nói, giọng nói của các giai đoạn, thời đại khác nhau”. Bởi theo ông “điệu giọng của tiếng nói nghệ thuật là nhân tố quan trọng nhất làm nên phong cách, tạo nên phẩm chất thẩm mĩ của các giai đoạn, thời đại văn học? (tr.98). Ông nhận diện cơ chế sinh thành của văn học bằng việc lắng nghe sự vận động đổi mới cấu trúc của ngôn ngữ nghệ thuật.
Có điều, biết là một chuyện, còn bắt tay làm là chuyện khác. Ở đây, GS họ La tỏ ra có đôi tai rất thính. Trong cái mớ thanh âm ồn ã , ầm ỹ trăm người đua tiếng, mạnh ai người ấy nói, ông chỉ ra rành rõ cao độ, trường độ, cường độ, âm sắc, cho đến nội dung của từng tiếng nói, giọng ca, bè bối của các “nhóm nhạc cụ” để rồi thâu tóm được giọng điệu – tông chính của cả dàn đồng ca – văn học Việt Nam trước và sau 1975.
Lắng nghe cao độ, cường độ ông nhận ra: “Có một giọng nói rất to thống trị trong văn học Việt Nam già nửa thế kỉ”. Ông kể chính xác tên các nhà văn “nói nhiều, nói to”. Ông phân biệt “có loại thích nói to, có loại buộc phải nói to”. Xác định “So sánh là con đường tốt nhất để khám phá chân lí”(tr.98), ông “lắng nghe những tiếng nói” bằng hai tai. Tai bên này bắt sóng đồng đại, bên kia dò thanh âm lịch đại, để rồi phân biệt rất rõ tần số những âm sắc khác biệt trong tiếng nói nghệ thuật, trước và sau 1975. Trước là tiếng nói sử thi, sau là “tiếng nói thế sự”. Trước, đứng ở “đỉnh cao chót vót chín tầng trời” để độc diễn, “tiên tri”, “phán truyền” về “sức mạnh vô song của bản thân”, “sự hợp lí tuyệt đối của tồn tại”. Sau, là sự “vùng vẫy tìm cách thoát khỏi lô gic nhận thức để đến với lo gic sự vật”, “nói thật to những gì văn học sử thi giấu kín, không được nói”, “cái sai, cái xấu, cái ác”, “sự vô lí, phi lí của cuộc đời”. Trước, chỉ dám nói về cái đẹp lí tưởng; sau, “thiên về những “vẻ đẹp phồn thực của cuộc đời trần thế”, “về tình yêu đôi lứa”, “về tình yêu…đậm màu sắc dục”. Ông đã vẽ đồ thị đổi mới của văn học trước và sau 1975, trên cơ sở xác định hai trục tọa độ: trước, “tiếng hát hùng tráng”, sau “tiếng cười trào tiếu, giễu nhại”.
Đọc cuốn sách, tôi có cảm giác như thấy một lão tướng, múa giáo, tả xung hữu đột giữa trận tiền trăm nghìn đối thủ. Viết được những trang thế này, ôm trọn hàng thập kỉ văn học, chắc chắn phải đọc nhiều ngàn trang sách, hàng trăm tác phẩm, của đủ loại tác giả. Trong khi, ông không có nhiều sức khỏe thể lực (năm ngoài 60, phải cấp cứu bệnh tim, ngoài 70, bao tử bị cắt hoàn toàn). Bù lại, trời cho ông nghị lực phi thường và lòng say mê bất tận. Ta biết rõ, làm “văn nói” chơi chơi quán bia, thì chọn cái ngon mà nhắm, còn để nghiên cứu, để khắc “văn bia” thì sống chín, xương xẩu, đều phải nhai. Cái sự đọc nhọc nhằn, khổ ải là lắm lắm!
Có lúc, tôi lại hình dung ông như một họa sĩ. Ông làm khảo luận, mà nét bút như “vẽ” chân dung văn học. Tôi thấy có bài viết gọi là chân dung nhà văn, nhưng con cà con kê, chỉ có con người ngoài đời, còn nhân vật chính, con người văn học, thì rất mờ. Có lẽ vì vậy, lại thêm cách nhìn văn chương bằng con mắt xã hội học dung tục, mà trong giới văn nhân, nhà lí luận và nhà văn cứ như hai gái lấy một chồng. GS. La Khắc Hòa đã hòa giải được chuyện đáng buồn ấy. Để các vị vốn chỉ biết “văn mình là hay”, phải tâm phục khẩu phục, chắc không phải dễ. Thế mà, nhiều nhà văn như Nguyễn Huy Thiệp, Đặng Thân, Nguyễn Bảo Sinh,…trở thành tâm giao của nhà nghiên cứu La Khắc Hòa. Những bức chân dung của Tố Hữu, Nguyễn Tuân, Ma Văn Kháng, Nguyễn Xuân Khánh, Phạm Thị Hoài, Đặng Thân, Nguyễn Huy Thiệp,…chắc chắn không thể thiếu trong bất kì “phòng trưng bày” nào về các nhà văn Việt Nam hiện đại. Bởi lẽ, người ta có thể tìm ở đây, không chỉ bì phu, mà còn cả tâm can, hồn cốt của các văn sĩ.
Đặc biệt ông rất tài phác họa tranh tập thể. Nói thật, tranh kiểu hiện thực xã hội chủ nghĩa vẽ dễ. Dựng đám đông hàng nghìn nhân vật cũng chỉ cần vẽ bốn khuôn mặt (cha-lãnh tụ anh minh, mẹ-tổ quốc vinh quang, chúng con-chiến sĩ dũng cảm, kẻ thù-yếu kém, xấu xa), rồi copy, dán cho tất cả, là OK. Còn chân dung theo kiểu kí hiệu học La Khắc Hòa là khá khó. Bởi lẽ, bức tranh chứa bao nhiêu nhân vật thì cần có bấy nhiêu phác họa nghiên cứu. Mà mỗi bức nghiên cứu lại phải độc nhất, của “con người này”. Đọc phần đầu cuốn sách, “ Tiếng nói thời đại”, tôi thật cảm phục các bức vẽ chân dung tập thể của GS. La Khắc Hòa. Mỗi nhân vật chỉ chấm phá kí họa vài nét, nhưng vẫn đủ lột tả nước da, hồn cốt từng người. “Nhiều truyện ngắn của Ma Văn Kháng “cất lên cái giọng thật hả hê khoái hoạt, nói về lòng ái dục như mạch sống thầm thào, mà dạt dào hăm hở giữ cõi nhân sinh(tr.105). “Đọc truyện ngắn Phạm Thị Hoài, thơ Vi Thùy Linh ta như nghe được tiếng reo hò khởi loạn của cõi thầm kín, vốn là vùng cấm bao đời nay”(tr.105). Thời xa vắng của Lê Lựu, “có vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình văn học Việt Nam sau 1975”. Lời văn “khi thì như bông đùa, lúc lại xót xa, chì chiết, nhưng giễu nhại bao giờ cũng là giọng điệu chủ đạo” (tr.109). Phạm Thị Hoài “là nhà nhà dân chủ vĩ đại của ngôn từ”, “có thể thao thao bất tuyệt bằng ngôn ngữ bỗ bã suồng sã”, “ “Qua cửa miệng của nó, những con ong cái kiến của xã hội, từ ngữ được chiễm chệ ngồi trên nhà khách, không bị đối xử theo câu tục lời thanh”, “ Mỗi sáng tác của Phạm Thị Hoài(…) giễu nhại tất cả các lời nói chính thống, quan phương, thứ lời nói có vẻ nghiêm túc nhưng chứa bên trong rất nhiều sự giả dối”. (tr.111). “Nguyễn Huy Thiệp miêu tả cuộc đời giống như một kịch trường”. “Tướng đã về hưu, bác sĩ không chữa bệnh ở bệnh viện, sinh viên không đến trường học, thằng lưu manh có lúc nói lời tử tế. Mọi vai trò xã hội của con người chỉ còn là cái mặt nạ mà nhà văn đeo cho nhân vật để xem chúng diễn trò” (tr.112). “Sức hấp dẫn đặc biệt nơi truyện ngắn của ông, chắc chắn không phải nhờ giọng nói to”. Còn “ở kịch thì không thể nói to như Lưu Quang Vũ. Ở thể chính luận… không thể nói to như nhiều cây bút phê bình chuyên nghiêp” (tr.101),…
Chộp được những nét riêng, xuất thần như thế không phải dễ, nếu nhà khảo cổ không cởi trần ngụp lặn săn tìm “cổ vật” trong cái biển mông mông sách vở của trăm nhà.
Xin nói thêm một điều: giữa tên và nội dung cuốn sách có vẻ không trùng khít. Nếu nói “nhan đề là cuốn sách gói lại”, thì dụng ý của tác giả chủ yếu diễn giải về lí thuyết phê bình kí hiệu học. Nhưng 407 trang trong sách, lại thấy, “nhan đề mở ra” toàn về những vấn đề về lịch sử văn học Việt Nam hiện đại. Có thể nói ông có cách viết lịch sử văn học rất riêng hay ngược lại, có cách viết lí luận thật độc đáo. Viết về lí thuyết văn học, ông tuân thủ quan niệm: “Mọi phạm trù của lí luận văn học cần được tiếp cận trước hết từ quan điểm lịch sử, chứ không phải từ quan điểm duy lí trừu tượng” (tr.91). Viết về lịch sử văn học, ông giữ vững mục đích “khảo cổ học tri thức”, “tái cấu trúc các hệ thống ngôn ngữ đặc thù làm nên các loại hình diễn ngôn trong văn học nghệ thuật”. Vì vậy, ông chọn cách giảng lí thuyết qua những ngữ liệu văn chương cụ thể. Những vấn đề kí hiệu học lí thuyết luôn được giới thiệu diễn giải thông qua kí hiệu học ứng dụng. Điều này tất yếu có chuyện như GS. Trần Đình Sử rất tinh khi nhận xét: “Ông (…) diễn giải các phạm trù, khái niệm (…) có lúc có thể hơi dài dòng và có chỗ trùng lặp”. Tôi thì lại nghĩ đây là dụng ý của người viết sách. Thay vì phải trình bày đủ “tam đại con gà” của lối diễn giải lí thuyết thuần túy, cách giảng lí thuyết qua thực hành, chắc chắn giúp sự tiếp nhận nhẹ nhàng, thu hút hơn. Những vấn đề lí thuyết khô cứng được hiện dần qua màu xanh tươi của thực tế lịch sử văn học. Rất có lợi cho người đọc. Chỉ lấy một ví dụ, tác giả phân tích sáng tác của ba nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, Phạm thị Hoài, Đặng Thân để khẳng định về “Văn xuôi hậu hiện đại Việt Nam” “chia tay không lưu luyến “với những vị ngữ bất biến của những nguyên tắc “dụ ngôn” để đến với kiểu tổ chức văn bản của đồng dao và câu đố” (tr.130), từ đó kết hợp giới thiệu hàng loạt kiến thức lí thuyết làm nền tảng: Chức năng trò diễn trong hoạt động thẩm mĩ (119); bản chất kí hiệu học của văn học (tr.123); phân biệt sử thi và tiểu thuyết (130; lí thuyết tiếp nhận văn học (tr.134),… Có thể coi đây là một cách rất đáng tham khảo cho việc viết giáo trình lí luận văn học và lịch sử văn học.
Không hiếm những cuốn sách, các vị giáo sư, tiến sĩ viết hẳn hoi, mà làm người đọc như bị chui rừng rậm. Còn sách của GS. La Khắc Hòa, lí lẽ cứ rõ như ban ngày, mà nhiệt huyết như thấm vào từng con chữ. Ông chia chương mục, ý lớn ý nhỏ rất rõ, rất dễ tóm tắt. Ông dẫn dắt người đọc từ thấp đến cao. Lời văn minh triết vừa hài hước diễu nhại vừa gan ruột bi ai: “Ở Việt Nam, (…) hầu hết người cầm bút đều viết văn đem in, không thấy mấy ai viết văn để dành” (tr. 99,100). “Những bài thơ có sức sống lâu bền trong đời sống tinh thần của người đọc thường là tiếng nói thầm” (tr.100). “Lắng nghe kĩ ta sẽ nhận ra tiếng cười giễu nhại (…) nhiều khi man mác một cảm giác tái tê, trong đó có cả những nỗi đau âm thầm, lặng lẽ mà mênh mang, sâu sắc” (tr.112).”Chừng nào đám đông còn bị sỉ nhục và nỗi đau của cái dạ dày vẫn còn là nỗi đau da diết nhất của con người, thì chừng ấy tâm trạng đại chúng bầu lên nhà thơ” (tr.114). Không phải thuyết giảng mà ông tâm sự giải bày. Không có khoảng “gián cách”, người nói người nghe như bạn tâm giao. Sức hút của Phê bình kí hiệu học La Khắc Hòa là ở đấy.
***
Ở nước Việt mình, ngày xưa, ta chỉ biết phê bình văn chương cảm động rưng rưng kiểu Hoài Thanh, Hoài Chân. Thế đã là đỉnh lắm. Từ 1945, nghiên cứu văn học chỉ được phép lấy quan điểm Mác-xít làm kim chỉ nam. Và nghiễm nhiên được coi là khoa học nhất, là duy nhất đúng. Những năm 70 của thế kỉ trước, thi pháp học hiện đại vẫn là cái gì mù mờ xa lắc bên ngoài biên giới. Khi GS. Trần Đình Sử đem về ươm trồng, và thì “cây” thi pháp học Việt Nam hóa, bỗng xanh tốt xum xuê, đầy hoa tươi quả ngọt. Để rồi biết bao người đã xin giống, biết bao nhà khoa học đã thành danh nhờ vào Thi pháp học hiện đại Trần Đình Sử.
Bây giờ đây, là phê bình kí hiệu học của GS. La Khắc Hòa. Với cuốn “Phê bình kí hiệu học, đọc văn như hành trình tái thiết ngôn ngữ“, lịch sử lí luận phê bình Việt Nam đã nội địa hóa được kí hiệu học. Chúng ta có quyền tự hào về sản phẩm KÍ HIỆU HỌC VIỆT NAM – KÍ HIỆU HỌC LA KHẮC HÒA. GS. Trần Đình Sử hoàn toàn có cơ sở khi ông “vui mừng tin tưởng” dự báo: “khuynh hướng này sẽ nhanh chóng được bén rễ, lan tỏa trong nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam”.
Thanh Hóa, tháng 12.2018

…….
* NXB. Phụ nữ. 2018
** Tôi nghĩ, tuy nhà nước chỉ mới phong học hàm PGS, nhưng trong con mắt của giới học giả KHXH nước ta và học trò, thầy La Khắc Hòa rất xứng đáng tôn vinh học hàm Giáo sư. Và chắc chắn, nhiều GS sẽ hãnh diện khi được ngồi cùng chiếu với thầy. Tôi viết: GS. La Khắc Hòa, với ý nghĩ và lòng trân trọng, cảm phục như vậy.

 

 

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: